A Ka whakamōhio te arotake whaiaro a te whānau, i te aromātai ā-waho

He tauira

Ka riro mā Te Tino Uaratanga e punga te arotahitanga mō te hora mātauranga mā ngā ākonga i ngā kura Te Aho Matua. Koia nei hoki te arotahitanga matua mō ngā arotake ā te Tari Arotake Mātauranga.

I roto i te tauira i raro iho nei, nā te whānau o te kura i whiriwhiri i ngā āhuatanga o Te Tino Uaratanga hei arotahi i tā rātou arotake whaiaro: te whakanui i te mahi angitu, te angitu o ngā ākonga, me te whakawhanaketanga ngaio o ngā kaimahi.

Hoahoa-3-Te-Arotake.JPG

Hoahoa 3: Te Arotake whaiaro me te aromātai ā-waho e hāngai ana ki Te Tino Uaratanga – he tauira

I reira ka huri te whānau o te kura ki te whakawhanake i tētahi mahere aromātai. Ka ahu mai tēnei mahere i tētahi pātai aromātai, hei ārahi i te tukanga aromātai ā-waho. Ka whakamōhiotia te pātai aromātai e te arotake whaiaro. I te whānau e whakatakoto haere ana i tētahi pātai aromātai, ka pēnei pea te tīmatanga, arā:

He pēhea te whānuitanga…..(ka taea tēnei te whakamahi ina e hiahia ana te whānau ki te tātari i te ahunga whakamua mā te arotahi ki te whakapai tonu)

He pēhea rawa ngā ākonga ka…..(ka taea tēnei te whakamahi i ngā wā e pai ana te whakahaere, ā, he hiahia nō te whānau ki te mōhio pēhea rawa te pai)

He pēhea te whai huatanga o ngā ākonga ki te…(ka taea tēnei te whakamahi i te wā e whai hua ana ngā āhuatanga, ā, he hiahia nō te whānau ki te mōhio pēhea rawa te whai hua)

Ka riro mā te kura hei āta tuhi tāna huarahi tūhura i te taha o tōna whānau, kia noho mōhio ai rātou, ā, kia āhei ai hoki ki te tāutu he aha ngā mahi, āhea ka whakaoti, mā wai hei kawe, ka pēhea te kawe, he aha hoki ngā pānga ki ngā ākonga. Ka whiriwhiri pea ētahi whānau i tētahi wāhanga, neke atu rānei, ā, mā ētahi whānau kē atu e whiriwhiri ngā wāhanga katoa, me ētahi noa iho o ngā āhuatanga o roto hei kaupapa arotahi.

Te wātaka mō te arotake ka whai ake

Nā runga i ngā whakaaturanga, i te mutunga o ia arotake ka whakatau te Tari Arotake Mātauranga, i te tūmomo arotake ka whai ake, i te wā hoki o taua arotake a te Tari Arotake Mātauranga. Tērā pea, he aromātai whakawhanaketanga tēnei ka kawea i roto i te kotahi ki te rua o ngā tau, arā, ko Te Pupuketanga. I ētahi wā ko Te Rākeitanga te aromātai, arā, he aromātai whakawhānui i muri i te toru tau. Heoi, mō tētahi kura tino pakari rawa atu, tērā te āheinga pea o te Tari Arotake Mātauranga ki te whakatau, e whā ki te rima pea ngā tau i mua mai i tētahi aromātai whakatairanga, arā, Te Manakotanga.

Ko ngā kura e āta whakatutuki pai ana i ā rātou mahi, ka arotake tonuhia mā te rārangi tikanga o Te Rākeitanga.

Ko ētahi o ngā pūtake e whai pānga ana ki te wā ka tū anō te arotake, ko te nui o te tautoko e tika ana, ko ngā whakapaitanga e āhei ana ki te whakatutuki, e te āheinga hoki o ia kura ki te arotake whaiaro me te whakarite whaimuri.

I te Tari Arotake Mātauranga e whakatau ana i te wā o te arotake ka whai ake, ka whai whakaaro te Tari Arotake Mātauranga ki te arotahi o te aromātai a te whānau, ngā mōhiohio hoki i whakatakotohia ai ki te Tauākī Whakapūmau a te Whānau, me ngā paearu Te Aho Matua ā te Tari Arotake Mātauranga mō te wātaka arotake.

Ko te whakatau ōkawa a te Tari Arotake Mātauranga mō te wā o te arotake whai muri ka āta tākina i te pūrongo arotake i tāngia ai, i whakaputaina ai hoki ki te pae tukutuku a te Tari Arotake Mātauranga, ki www.ero.govt.nz.

Ko te āhua o te whakawhanaketanga - mai i Te Pupuketanga a te Tari Arotake Mātauranga (arā, te kotahi ki te rua o ngā tau), ki te arotake a Te Rākeitanga (arā, kia toru ngā tau), tae atu ki te arotake a Te Manakohanga (kia whā ki te rima ngā tau) - i waihangatia ai kia pupū ake ai te ahu whakamua, te wawata hoki.

Ko te paearu mō te wā o ngā arotake, kua whakaraupapahia ki tēnei Anga, i raro i ia momo arotake.

te-tino.JPG

Te mahere aromātai a te whānau o te kura

Hoahoa 4: Mahere Aromātai

Ka hoatu te whānau o te kura i tā rātou mahere aromātai ki te Tari Arotake Mātauranga, hei wāhanga o te hui whakaaturanga tuatahi o te arotake whaiaro, i te wā e kawea tonuhia ana te arotake ki te kura. I ētahi wā, ka taea e te whānau te hoatu tuhinga hukihuki, hei whai whakaarotanga mā te Tari Arotake Mātauranga i mua i tō rātou taenga ki te kura. Hei hora tēnei mahere i ētahi taipitopito whai tikanga ki te Tari Arotake Mātauranga, kia kaha ai ngā āpiha arotake ki te waihanga i tā rātou hoahoa aromātai i te kura, ā, hei ārahi i ngā tūhuratanga i te kura.

Te hoahoa aromātai a te Tari Arotake Mātauranga

Mā te Tari Arotake Mātauranga e whakarite te hoahoa aromātai, nā runga i te mea koia te kaiaromātai ā-waho.

Kei roto i te hoahoa aromātai, ko ngā wāhanga arotahi matua, ko ngā ara whakatewhatewha, me ngā pātaitai ka kipa ake i te tukanga arotake, ā, ka hāngai anō hoki ki ngā mōhiohio i whakaratohia ai e te whānau. Ka whakarite wātaka ngā āpiha arotake i te taha o te whānau, ā, ka mau tēnei i ētahi atu hui ka whakatūngia, ngā tirohanga i ngā akomanga, me ngā wā hoki ka tātari, ka kōtui hoki te rōpū i ngā mahi. Nā runga hoki i tēnei huarahi, e wātea ana ki te whai whakaaro tonu ki te waihanga o te arotake, kia noho ngāwari ai ngā whakaritenga i te wā e tika ana.

Hoahoa-5-Te-Hoahoa-Aromatai-a-te-Tari-Arotake-Matauranga.JPG

Hoahoa 5: Te Hoahoa Aromātai a te Tari Arotake Mātauranga

Ka matapaki ngātahi ngā kaiarotake i te hoahoa ki te whānau, hei āta whakarite i te noho mārama o te tukanga aromātai, me te hāngaitanga hoki o tēnei ki ngā hiahia o te arotake whaiaro a te whānau. I ngā wā e taea ai ka whakarato te Tari Arotake Mātauranga i te ārahitanga i roto i te pātai aromātai, hei āta whakarite i te whai pūtaketanga o te arotake.

Ka whakawātea mai te whānau o te kura i ngā whakaaturanga ki te Tari Arotake Mātauranga i te wā o te arotake, ā, he whai wāhitanga anō hoki ki te hui, ki te whakawhiti whakaaro anō hoki i ngā wā e tika ana.

Ka whakamahi te Tari Arotake Mātauranga i te hoahoa aromātai hei kaupapa arotahi mō āna mahi whakatewhatewha. Nā tēnei, e wātea ai he wā tōtika mō te tūnga ‘pukumahara’ o te kaiaromātai. Ka hāngai te anga aromātai ki te tātaritanga o te kounga kairangi, hei whakamōhio anō hoki i ngā whakapae aromātai e mārama ana, e matawhānui ana hoki.

Puta noa i Te Rākeitanga, e toru ngā tino wāhanga o te tukanga arotake - ko te Whanaungatanga, ko te Whakaaetanga me te Whakataunga (tirohia te Hoahoa 1). Koia ēnei ngā wāhanga ōkawa o te tukanga, ā, ka whai pānga ēnei ki ngā taunekeneke, ngā whakawhitinga kōrero, te whakatewhatewha, te kohikohi me te whakaemi, te tātari, te kōtuitanga, te whakatau whakaritenga, ngā taunakitanga, me te pūrongo.

Ngā Tohu Aromātai

Ko tētahi aronga riterite ki te aromātai, ka whai whakaaro tonu ki ngā putanga ki ngā ākonga, me ngā tukanga, ngā tikanga whakaaro hoki i whakatinanahia ai ki te kura ki te whakatutuki i aua putanga. Ka rapu te Tari Arotake Mātauranga i taua riterite o ngā whakaaturanga, puta noa i ngā putanga me ngā tukanga.

Ko tā ngā tohu putanga he whakamārama i te mōhiotanga, i ngā pūkenga, i ngā waiaro me te mātau o te taumata tiketike ka whai pānga tika tonu ki tā ngā kura kaupapa Māori Te Aho Matua e hiahia ana ki te whakatutuki mō ā rātou ākonga. Kei roto i tēnei karangatanga ko ngā whakaaturanga o ngā putanga ā-mātauranga, ā-tinana, ā-ngākau, ā-wairua hoki, ka noho hei tohu hāngai mō te angitu.

Ko tā ngā tohu tukanga he whakamārama i ngā whakaritenga, ngā tukanga, me ngā kaupapa here ka whakatutuki i ngā putanga e hiahiatia ana inā ka whakatinanahia ki te kura. Ehara i te mea ka hua mārika ake ngā putanga takatika ki ngā ākonga, nā te whai wāhi noa o ngā tohu tukanga.

Me whai whakaaro ki ngā whakaaturanga o ngā tūmomo tohu e rua, kia eke ai ngā kaiarotake ki ngā whakataunga e āta ahu mai ana i te mōhio. Ki te whai whakaaro noa ki ngā putanga, ka tītaha pea te aromātai, nā te āta titiro noa ki ngā putanga, me te kore whai whakaaro ki te tika pea o aua putanga mō tēnā e tika ana kia tūmanakohia. Mā te aro anake ki te tukanga me te tikanga whakaaro ka kitea pea te angitu, engari kāhore pea he tino whakaaturanga e tohu ana i te ahu whakamua, i ngā whakatutukitanga hoki o ngā ākonga, i runga anō i tēnā e tika ana, e wawatatia ana hoki.

Te Arotahi Aromātai me ngā Putanga ki ngā Ākonga

Me whai whakaaro ki te whai pānga pea o te arotahi o te aromātai, ki ngā putanga ākonga. He pēhea rawa te rahi o te pānga i roto i te:

  • tokomaha o ngā ākonga ka pāngia (he tokoiti, kei waenga, he tokomaha rānei)?
  • rahi pea o te pānga (he iti, kei waenga, he nui rānei)?

Mō te nuinga, ko ngā tino wāhi matua hei arotake ko ērā e mōhiotia ai he pānga nui ki te ekenga paetae o ētahi ākonga, ko ērā wāhi rānei he tokomaha ngā ākonga ka pāngia.

Hoahoa-6-He-mahere-huanga-hei-tatari-i-te-arotahi-o-te-aromatai.JPG

Hoahoa 6: He mahere huānga hei tātari i te arotahi o te aromātai

Hoahoa-7-He-anga-tatari-mo-te-aromatai.JPG

Te Anga Tātari

Hoahoa 7: He anga tātari mō te aromātai

Ko te anga tātari ka whakamahia e te Tari Arotake Mātauranga, ka whakaurua hei hāpai i te whānau ki te whakawhānui i ā rātou whakaritenga e pā ana ki tā rātou arotake whaiaro.

Ka whai pānga te waihanga aromātai ki te kiko o ngā mahi tirohanga ā te Tari Arotake Mātauranga, me te wāhanga hoki o te pūrongo e whai kiko ana.

He Aratohu kia tae atu ki ngā whakataunga nā runga i te mōhio

I ia wāhanga, ka whai whakaaro te Tari Arotake Mātauranga ki ngā whakautu e hāngai ana ki ngā pātai aromātai. He aha ngā whakaaturanga o te tukanga e whai hua ana? He aha ngā whakaaturanga o ngā putanga e whai hua ana?

Ki te whai whakaaro ki ia pātai aromātai e whakatutukihia ana, ka pēhea te whai hua o aua pātai?

Kei te pēhea ēnei whakaritenga – he rawe, he tino pai, he pai, he pai noa, he āhua pai, ā, kāore rānei i te pai?

Kei te pēhea ngā putanga nei – he rawe, he tino pai, he pai, he pai noa, ā, kāore rānei i te pai?

Kei tēnei huinga pūtau 1 i raro iho nei ētahi aratohu mō ēnei kupu.

Hoahoa-8-Nga-kupu-o-nga-whakatau-aromatai.JPG

Hoahoa 8: Ngā kupu o ngā whakatau aromātai

Ko te whakaritenga matua mō ngā rōpū, ko te whakatau mēnā kua eke te kounga o tētahi hōtaka me ngā putanga hua mō ngā ākonga, ki te ritenga noa o ngā whakaritenga mō te kura.