Ngā Kura Kaupapa Māori Te Aho Matua

Te Tikanga Whakaaro me te Pūtake

Ka whakawhiwhia ngā ākonga kei ngā kura kaupapa Māori Te Aho Matua ki te mātauranga ahurei, i takea mai i ngā uara me ngā kaupapa motuhake o Te Aho Matua.

I ngā Kura Kaupapa Māori Te Aho Matua:

  • ko te reo Māori te reo matua mō te whakaako
  • e tohu ana te tūtohinga kia whakahaerehia te kura i raro i te maru o Te Aho Matua
  • mā ngā āhuahira motuhake e whakamāramahia ana ki te tūtohinga hei tautuhi i te āhuatanga motuhake o ia kura.

Ka whakatakotohia e Te Aho Matua ngā mātāpono me ngā tikanga whakaaro e pā ana ki ngā kura Te Aho Matua. Ka whakaputaina Te Aho Matua ki te Kāhiti o Aotearoa i raro i te maru o te Minita mō te Mātauranga, ā, he huarahi tēnei e taea ai e ngā kura te tautohu i a rātou anō, me te hora i te kahupapa whakaaro hei pūtake mō te whakaako me te ako.

Kei roto i te kupu whakataki o te whakapākehātanga o Te Aho Matua 1 ēnei kupu:

Presented in the Maori language, Te Aho Matua has been written by the pioneers of Kura Kaupapa Maori as a foundation document for their kura.

Ko tā tēnei pukapuka he whakatakoto i ngā mātāpono i tautuhitia ai te rōpū ngākau nui o ngā Kura Kaupapa Māori hei rōpū motuhake e ū ana ki tētahi pūnaha kura ahurei, e mea nei rātou he tino momo akoranga nui mō ā rātou tamariki mokopuna.

Ko tā Te Aho Matua he hora i te kahupapa whakaaro mō te whakaako, mō te ako hoki i ngā tamariki, me te hora anō i ngā aratohu kaupapa here mā ngā mātua, mā ngā kaiako me ngā Poari Kaitiaki mō ō rātou tūnga me ā rātou kawenga mahi.

Ko te hiahia ia kia whakaurua ko Te Aho Matua ki ngā tūtohinga o ngā kura kaupapa Māori, hei huarahi ka āta tāutu i tō rātou āhuatanga motuhake, ki tērā ō ngā kura auraki.

He tūāpapa anō hoki Te Aho Matua mō te kōkiritanga o te whakamahere me te waihanga i te marautanga, hei whakamana i ngā tikanga kanorau, me te pupuri anō i te kotahitanga o te katoa.

I tuhia Te Aho Matua ki te reo Māori tūturu, arā, he maha ngā aronga o te kupu, o te whakatau whakaaro, ā, mā te hinengaro kē o te tangata e whakamārama, kaua mā te whakapākehā noa i ngā kupu.

Ka whakaaturia ngā wāhanga e ono o Te Aho Matua, ā, he aronga motuhake tō tēnā wāhanga, tō tēnā wāhanga ki ngā kaupapa matua o te mātauranga e tika ana mā te tamariki mō ngā rā kei mua i a rātou, ki tā te Māori titiro.

Te Anga ā-Ture, ā-Whakaritenga

E ai ki te Wāhanga 155 o Te Ture Mātauranga 1989 ka tohua te kura kāwanatanga hei kura kaupapa Māori mā te pānui a te Minita o Te Mātauranga i roto i te Kāhiti o Aotearoa. E ai ki te Wāhanga 155a:

  • he tauākī Te Aho Matua mā te reo Māori ka whakaritea e ngā Kaitiaki o Te Aho Matua, ā, kua whakaputaina ki te Kāhiti e te Minita
  • ko ngā Kaitiaki te rōpū e mōhio nuitia nei ko Te Rūnanga Nui o Ngā Kura Kaupapa Māori o Aotearoa
  • ka whakarerekēhia te tuhinga o Te Aho Matua, i runga anake i te tono a ngā Kaitiaki ki te Minita
  • me whakaputa e te Minita tētahi tauākī whakamārama o Te Aho Matua mā te reo Pākehā, otirā, me whakaae ngā Kaitiaki he hāngai, he tika pū taua whakamāramatanga i whakapākehātia ai.

Ko te pānga o te wāhanga 155 he tautuhi, he whakamana hoki i te āhuatanga motuhake o Ngā Kura Kaupapa Māori Te Aho Matua.

Ka tautuhi hoki te Wāhanga 155 i te hāngaitanga tonu o te Ture Mātauranga 1989 ki ngā kura Te Aho Matua, kia rite tonu tana pānga ki ētahi atu kura. Ki tā te Tari Arotake Mātauranga i kite ai, ko ngā kura pakari e whakahaerehia ana i raro i te maru o Te Aho Matua, ka whakatutuki anō hoki i ērā o ngā tūmanako e pā ana ki te mātauranga o te kounga kairangi i whakaraupapahia ai ki ngā hanganga ture, arā, i ngā Whāinga Mātauranga ā-Motu me ngā Aratohu Whakahaere Mātauranga ā-Motu. Inā noho ko Te Aho Matua hei pū matua mō te whakahaere i tētahi kura, ka tutuki ngā whakaritenga ā-ture, ā-mātauranga hoki mā roto i te whakatinanatanga whai hua o ngā tikanga whakaaro o Te Aho Matua.

Te Whai Pānga o tēnei ki te Aromātai

E hiahia ana ngā kura ki tētahi tukanga aromātai tapatahi, ngāwari hoki, e whakatairangatia ai he putanga ako takatika, e āwhinatia ai hoki ngā kura ki te whakapiki i tā rātou mahi. E hiahia ana hoki te Tari Arotake Mātauranga i tētahi rārangi tikanga motuhake hei arotake i ēnei kura ahurei, kātahi anō ka tutuki i a ia ngā whāinga o te Ture Mātauranga, me ngā tikanga whakaaro e tākina atu ana ki Te Aho Matua.

Whai muri i ngā mahi a te Rōpū Mahi a te Minita i te tau 2001 2, kua oti te huarahi i āta whakaaetia te tautuhi hei whakamahi mā ngā kura me te Tari Arotake Mātauranga. Whakamahia ai e te Tari Arotake Mātauranga me ngā kura ngā tikanga mahi me ngā taputapu i roto i te tukanga arotake ā-waho. Waihoki, whakamahi ai ngā kura me Te Rūnanga Nui o Ngā Kura Kaupapa Māori o Aotearoa i ēnei taputapu i roto i tā rātou haere tonutanga i ngā mahi arotake whaiaro, i ngā taumahi hoki ki te whakapai haere.

Katoa ngā rōpū whai pūkenga aromātai, pūkenga ā-ahurea, ā-reo tōtika, ka āhei ki te whakatinana i ēnei tikanga mahi. Kei te whakaae ngātahi te Tari Arotake Mātauranga me Te Rūnanga Nui o Ngā Kura Kaupapa Māori o Aotearoa ki te arotake i te mahi a ngā kura i runga anō i te wairua i whāia i te tuatahi, me te aro nui anō ki te whakapakari ake i te āheinga ki te aromātai. E arotahi ana te Tari Arotake Mātauranga ki te whakapakari i te āheinga ki te aromātai, ā, mā Te Rūnanga Nui o Ngā Kura Kaupapa Māori o Aotearoa e arotahi ki te aromātai i te āhua o ngā mahi ā ngā kura.