Te Aromātai Taketake a te Tari Arotake Mātauranga

He Whakapapa - Whakamārama

Ka whakahuatia, ka whakaūngia hoki te mana o Te Aho Matua i ngā Kura Kaupapa Māori i roto i teEducation (Te Aho Matua) Amendment Act 1999.

I muri i te whakamanatanga o te ture e pā ana ki Te Aho Matua, ka huri te Tari Arotake Mātauranga, Te Rūnanga Nui o Ngā Kura Kaupapa Māori o Aotearoa, me te Tāhuhu o te Mātauranga ki te hanga tikanga mahi tahi. Nā konei ka hua ake tētahi tikanga aromātai mātauranga e hāngai pū ana ki ngā Kura Kaupapa Māori e whakahaerehia ana i raro i ngā mātāpono o Te Aho Matua.

Ka whakarato ngā Kura Kaupapa Te Aho Matua 1  i te mātauranga ahurea motuhake, i takea mai i ngā tikanga whakaaro taketake. Kua piki haere te maha o ngā Kura Kaupapa Māori Te Aho Matua puta noa i Aotearoa, mai i te whakatuwheratanga o te kura tuatahi i te tau 1985. Kua wātea whānui hoki te kōwhiringa kura tuarua, e mōhiotia nei ko te wharekura  2 .

Nō te tau 2008 te Tari Arotake Mātauranga me Te Rūnanga Nui o Ngā Kura Kaupapa Māori o Aotearoa i whakaōkawa ai i ngā tuhinga, ā, i whakatinana ai hoki i ngā mahi e pā ana ki te whakapaitanga ake o te arotake o ia toru tau, me te huarahi aromātai hoki ka whakamahia ki ngā kura Te Aho Matua.

I te tau 2009 i whakatinanahia e te Tari Arotake Mātauranga tētahi huringa arotake ā-kōeke, kia iti ake te maha o ngā arotake ki ngā kura pakari, me te whakapiki ake i te maha o ngā arotake ki ngā kura hei hāpai ake.

Nō te tau 2011, ka waihangatia e te Tari Arotake Mātauranga me Te Rūnanga Nui o Ngā Kura Kaupapa Māori o Aotearoa te rārangi tikanga e pā ana ki ngā arotake ā-kōeke mō ngā kura Te Aho Matua. Ka tau te whakaaro i reira kia aro te rārangi tikanga ki te whānui me te katoa o te kaupapa, ā, kia whakaatatia hoki te whai pānga matua o ngā ariā taketake. E pou heretia ana ngā mahi e ngā mātāpono i tāutu ai ki ngā tikanga ā te Tari Arotake Mātauranga i te tau 2008, mō te arotake Te Aho Matua o ia toru tau, me te aromātai hoki.

Ko ngā mātāpono e ārahi ana i te tukanga aromātai

Ko ngā arotake Te Aho Matua:

  • ka ahu mai i ngā whakaritenga aromātai pai rawa atu
  • ka whakatairanga i ngā tikanga whakaaro o ngā kura Te Aho Matua
  • ka hāpai i te mana o tēnā me tēnā e whai wāhi atu ana, arā, –o te Tari Arotake Mātauranga, o ngā tamariki, o ngā whānau, o Te Rūnanga Nui o Ngā Kura Kaupapa Māori o Aotearoa hoki
  • ka whai pūtake, ā, ka whakamahia e ngā kura hei whakapiki i te pai o ā rātou mahi
  • ka ahu mai i te whakawhiti whakaaro, me te tukutuku mōhiotanga i runga i te ngākau pono i waenganui i te whānau o te kura, i Te Rūnanga Nui o Ngā Kura Kaupapa Māori o Aotearoa, me te Tari Arotake Mātauranga
  • ka āta whakahono i te arotake whaiaro a te kura me te arotake o-waho a te Tari Arotake Mātauranga
  • ka arotahi ki ngā putanga ākonga me ngā mahi ā ngā whānau ki te whakapiki i ngā putanga ako
  • he whai wāhitanga ki te whakaatu i ngā akoranga e whakatutukihia ana ki ia kura Te Aho Matua
  • ka whai whakaaro anō hoki ki te āhua o te whanake haere o ngā kura, o te marautanga ā-motu, o te aromatawai hoki ki ngā kura
  • ka whai pānga anō hoki ki ngā kōkiri ā te iwi Māori ki te whakahaumanu i te reo Māori
  • ka tautoko i te whakapakari haere o te āheinga ki te aromātai i ngā kura.

Ngā wāhanga matua o te angitu

I whakaaetia hoki, ko ngā wāhanga matua o te angitu, ka whai pānga matua ki te waihanga me te whakatinanatanga o te rārangi tikanga e pā ana ki te arotake. Ko aua wāhanga matua, ko:

  • te poipoi i te tuakiri
  • te whakanui me te whakamana
  • te whakawhānui i te whakawhiti kōrero
  • ngā taura here ngaio, ā-hoa mahi hoki
  • te tino rangatiratanga
  • te whakamahere rautaki me te arotake whaiaro.

Ka whakamihi tēnei whakapapa aromātai i ngā mahi mai i te tau 2000.

Kua oti te rārangi tikanga e pā ana ki te arotake o ngā kura kaupapa Māori Te Aho Matua te waihanga e te Māori, mā te Māori, ā, ka arotahi ki ngā putanga ka whai hua ki te Māori.

Hei tīmatanga kōrero mō tēnei Anga Arotake, Aromātai Kura Kaupapa Māori Te Aho Matua, ka tākina ngā mātāpono whānui o tētahi aromātai ā te Tari Arotake Mātauranga, ā, ka arotahi ki te arotake whaiaro. Kātahi ka whakatakoto haere te Anga i te whānuitanga ake o te kiko e pā ana ki te kawe i tēnā me tēnā o ngā tūmomo arotake e toru, arā: ko Te Rākeitanga, ko Te Pupuketanga, me Te Manakotanga.